Dywan dwuosnowowy — wzór „gałązka winorośli”, wełna b. kremowa, szara, 253 × 150 cm, 1991 r.

Teresa Pryzmont, Wasilówka, województwo podlaskie.

Wystawy sztuki ludowej organizowane przez Centrum w galerii ROKiS mają już swoje tradycje. Dotychczas prezentowaliśmy cztery wystawy etnograficzne poświęcone ludowej tkaninie: Suwalskie dywany dwuosnowowe (1990/1991), Sejpak (1992), Len (1993), Sztuka ludowa Suwalszczyzny i Mazur (1994 i 1995).

Tym razem pokazujemy historię tkaniny podwójnej, obecnej na tym terenie — jej rozwój i rozkwit. Jest to elitarna tkanina chłopska, wykonywana przez najzdolniejsze tkaczki. Wystawa adresowana jest do twórców ludowych naszego regionu, miłośników ludowej tradycji i kultury, a także do młodzieży. Pragniemy na nowo zainteresować, zachwycić młodego człowieka pięknem motywów, wzorów, techniki. Obecność dywanów dwuosnowowych w galerii sztuki profesjonalnej jest potwierdzeniem ich wielkiej wartości.

Dywan dwuosnowowy — wzór „kapowy”, wełna b. bordowa, czarna, 205 × 129 cm, 1948 r.

Wykonawca nieznany, Moczalnica, województwo podlaskie.

„Wiano”, dywan dwuosnowowy, wełna b. czerwona, czarna 200 × 150 cm, 1977 r.

Olimpia Jaroszewicz, Janów, województwo podlaskie.

„Droga przez wieś”, dywan dwuosnowowy, wełna b. biała, brązowa 210 × 140 cm, 1972 r.

Dominika Bujnowska, Węgrów, województwo mazowieckie.

Ludowe dywany dwuosnowowe — materiały z wystawy

Jedną z bardziej żywotnych dziedzin sztuki ludowej w Polsce jest ciągle rozwijające się i ulegające twórczym przeobrażeniom tkactwo dekoracyjne. Wełniana tkanina podwójna, zwana także dwuosnowową, należy do najciekawszych tkanin ludowych. Były one zazwyczaj wnoszone jako wiano do małżeństwa. Tradycja ta żywa jest do dnia dzisiejszego.

Ludowe dywany dwuosnowowe występują w Polsce na jej północno- wschodnim obszarze w trójkącie wyznaczonym przez miejscowości: Białystok, Augustów, Suwałki oraz częściowo na Kurpiach i Podlasiu. Technika tkanin podwójnych znana jest także w innych krajach europejskich: Norwegii, Szwecji, Danii, Finlandii, Niemczech, Szkocji, Hiszpanii oraz Włoszech. Najstarsze zachowane zabytki dywanów dwuosnowowych wywodzą się ze Szwecji z końca XV wieku. Z kolei najstarsze znane dziś polskie tkaniny podwójne datowane są na koniec XVIII wieku. Pochodzą z pogranicza Mazur i Pojezierza Suwalsko-Augustowskiego i zwane są tradycyjnie kapami. Kapy mazurskie tkano na wąskich warsztatach i zszywano z dwóch części tak, że szew biegł przez środek tkaniny. Były one używane głównie jako przykrycia stołu, rzadziej służyły do przykrywania łóżek. Na terenie Mazur tkaniny podwójne były wytwarzane do pierwszych lat XIX wieku. Na obszarze Białostocczyzny i Suwalszczyzny najstarsze podwójne tkaniny pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Największy rozwój tego tkactwa przypada na ostatnie lata XIX wieku.

Początek XX wieku to okres stopniowego upadku tradycyjnego tkactwa dwuosnowowego. W tym czasie podwójne tkaniny białostockie zaczynają wzorować się najczęściej na kapach fabrycznych. Dopiero w latach 30-tych XX w. dzięki działalności E. Plutyńskiej tradycyjne tkactwo dwuosnowowe rozpropagowano i ponownie upowszechniono. W regionie wytwarzaniem zajęło się wielu twórców, a tkanina podwójna została wprowadzona w obszar „sztuki wysokiej”.

Rola E. Plutyńskiej polegała na wskazywaniu wytwórcom dywanów dwuosnowowych wartości rodzimego tkactwa, na nakłanianiu raczej do tworzenia własnych kompozycji i motywów niż stosowania motywów tradycyjnych. Jednocześnie, dzięki dokonywanej przez E. Plutyńską inspiracji i korekcie wzorów, a w wielu przypadkach, zwłaszcza na początku działalności, wręcz ich narzucaniu, wywarła ona bardzo silny wpływ na postać odrodzonej dwuosnowowej tkaniny tradycyjnej. Organizowane po 1945 roku różnorodne konkursy i wystawy, w których brały udział tkaczki z obszaru Białostocczyzny, Suwalszczyzny, Kurpii i Podlasia, wskazywały wzrost poziomu artystycznego wytwarzanych dywanów oraz znaczne poszerzenie tematyki wzorów.

Ważną rolę odegrała tu Dominika Bujnowska, tkaczka z Węgrowa na Podlasiu. Tworząc dywan dwuosnowowy „Droga przez wieś” zapoczątkowała w 1952 roku wytwarzanie nowego typu tychże dywanów — tzw. „obrazowych” lub tematycznych. Dywany dwuosnowowe wykonywane są specyficzną, złożoną techniką tkacką, dzięki której powstają skomplikowane wzory geometryczne, roślinne, zoomorficzne i antropomorficzne. Tkanina o podwójnej osnowie tworzona jest z dwu różnych pod względem barwy wełnianych materiałów, tkanych splotem płótna, przenikających się wzajemnie w miejscach wzoru. Na warsztacie tkackim wzór tworzony jest przy pomocy tzw. prądka (ostro zakończonej listewki), w którym wybiera się nitki dolnej osnowy. Dywany są zazwyczaj dwukolorowe i tak np. z jednej strony tkanina ma czarne tło i czerwony wzór, z drugiej na odwrót — na czerwonym tle rozmieszczony jest czarny wzór.

 Technika tkaniny podwójnej wymaga od wytwórcy dywanu wysokich umiejętności tkackich oraz dużej wyobraźni artystycznej, która jest potrzebna przy komponowaniu całości. Na tradycyjną kompozycję dywanów dwuosnowowych składa się pole środkowe, wypełnione powtarzającym się wzorem (naprzemianlegle bądź pasowo), pole otoczone jest z czterech stron bordiurą o pasowym układzie motywów. W dywanach wiannych ich specyficzny charakter podkreślał motyw„uczty weselnej” bądź „korowodu weselnego”. Wytwórcami dywanów są zarówno kobiety wiejskie, tkające dywany głównie na własny użytek, jak i zawodowi tkacze.

Celem wystawy jest pokazanie historii i współczesnych kierunków rozwoju ludowej tkaniny podwójnej oraz pełnionej przez nią funkcji. Ekspozycja składa się z trzech części. Każda z nich ilustruje pewien etap rozwoju tej dziedziny wytwórczości i prezentuje charakterystyczne dla niego obiekty. Pierwszą grupę stanowią kopie najstarszych dywanów mazurskich z XVIII i XIX wieku. Są to kopie wykonane przez tkaczki z Podlasia (w latach 1973–79) na podstawie zdjęć zamieszczonych w publikacji K. Hahma „Ostpreussische Bauernteppiche” Jena, Berlin 1937. Charakterystyczną cechą tych tkanin jest pole środkowe, wypełnione powtarzającym się rytmicznie wzorem, otoczone z czterech stron bordiurą. Dywany te pełniły funkcję użytkową jako przykrycia stołu, rzadziej łóżek.

Następną grupę stanowią dywany tzw. tradycyjne, nawiązujące kompozycją i motywami do wzorów najstarszych. Są to tkaniny o kompozycji podwójnie symetrycznej (w pionie i poziomie) pola środkowego, wypełnionego motywem np. gałązki winorośli, palmety czy też gwiazdy. Pole środkowe otacza z czterech stron bordiura o pasowym układzie motywów. Tkaniny te służyły jako przykrycia na łóżko. W tej części zaprezentowano także dywany zwane „tkacowskimi”, wykonywane przez zawodowych tkaczy, np. R. Składanowskiego z Kurpiów. Pokazano tutaj również dywany tzw. kapowe, o kompozycji ośrodkowej i podwójnie symetrycznym polu środkowym. Dywany kapowe nadal cieszą się dużą popularnością na wsi polskiej. Ulegają one dalszym przemianom, następuje bowiem coraz większe mieszanie się kompozycji i motywów tradycyjnych z kapowymi.

Trzecia grupa to głównie dywany określane mianem tematycznych — „obrazowych”. Pochodzą one z drugiej połowy XX wieku, są przykładem ściennej tkaniny dekoracyjnej. Kompozycja tych tkanin w każdym przypadku stanowi wynik osobistej koncepcji twórczej autorek. Pokazano na wystawie dywany Dominiki Bujnowskiej, która jako pierwsza podjęła próbę przeniesienia własnej wizji otaczającej ją rzeczywistości wiejskiej na formę dywanu. Ponadto zaprezentowano prace, w których wyraźnie zaznaczają się wpływy inspirującej działalności E. Plutyńskiej. Współczesne trendy rozwojowe dywanów podwójnych zilustrowano poprzez zestawienie dywanów kapowych, które nadal funkcjonują jako tkanina użytkowa, do przykrywania łóżek na współczesnej wsi polskiej obok dywanów tematycznych, rozwijających się jako typowa ścienna tkanina dekoracyjna, głównie we wnętrzach miejskich. Ostatni etap rozwoju dywanów dwuosnowowych — dywany tematyczne — nie ma odpowiednika w innych krajach, gdzie znany jest ten typ tkaniny. Jedynie w Polsce nastąpił dalszy twórczy rozwój dywanów dwuosnowowych. Tylko u nas to tkactwo jest wciąż żywe i poszukuje nowego wyrazu dla swojej starej formy. Twórcze komponowanie obrazów przy pomocy techniki tkaniny podwójnej doprowadziło do zupełnie nowych kompozycji tkanin.

Kinga Turska-Skowronek